Zeven jaar grote beloften over klimaat, economie, veiligheid en een sterker Europa. Maar wat heeft de gewone Europese burger daar daadwerkelijk van teruggekregen? En misschien nog belangrijker: wat heeft het gekost? Een kritische balans van een voorzitterschap waarin de Europese ambities groeiden, maar vragen over integriteit, betaalbaarheid en democratische controle steeds nadrukkelijker naar voren kwamen.
Geschreven door Keimp Pijpstra
Zeven jaar Europees leiderschap
Op 1 december 2019 trad Ursula von der Leyen aan als voorzitter van de Europese Commissie. Zij werd de eerste vrouw in deze functie. Haar ambities waren groot: Europa moest groener, digitaler, economisch sterker en onafhankelijker worden.
Inmiddels zijn we bijna zeven jaar verder. De coronapandemie, de oorlog in Oekraïne, de energiecrisis en de toenemende internationale spanningen hebben haar voorzitterschap sterk bepaald. In juli 2024 werd zij herkozen voor een tweede termijn, die loopt tot 2029.
Maar een herverkiezing is nog geen bewijs van succesvol beleid. De vraag is wat de Europese burger daadwerkelijk heeft gemerkt van haar leiderschap.
Is het leven betaalbaarder geworden? Is de Europese economie sterker geworden? Is Europa veiliger? En misschien wel het belangrijkste: is het vertrouwen in de Europese instellingen toegenomen?
Een eerlijke beoordeling vraagt om meer dan een opsomming van politieke ambities en behaalde resultaten. Ook de rekening moet op tafel.
Integriteit: de kwestie rond de Pfizer-berichten
Wie zoveel politieke macht uitoefent, moet bereid zijn volledige verantwoording af te leggen. Juist daarom is de kwestie rond de zogenoemde Pfizer-sms-berichten zo belangrijk.
Tijdens de coronapandemie onderhandelde de Europese Commissie over de aankoop van grote hoeveelheden coronavaccins. Von der Leyen had rechtstreeks contact met Albert Bourla, de topman van Pfizer. Daarbij werden tekstberichten uitgewisseld. Het ging om onderhandelingen met een enorme financiële omvang en grote maatschappelijke betekenis.
Toen journalisten van The New York Times inzage in de berichten vroegen, weigerde de Europese Commissie deze openbaar te maken. De Commissie stelde dat zij niet over de berichten beschikte.
Op 14 mei 2025 deed het Gerecht van de Europese Unie uitspraak in zaak T-36/23. De rechter vernietigde het besluit van de Commissie. De instelling had onvoldoende uitgelegd welke zoekacties waren uitgevoerd en waarom de berichten niet beschikbaar waren. Ook was niet voldoende duidelijk gemaakt wat er eventueel met de berichten was gebeurd.
De rechter stelde niet vast dat Von der Leyen persoonlijk corrupt had gehandeld of zichzelf financieel had bevoordeeld. Dat zou een onjuiste conclusie zijn. Maar de uitspraak legt wel een ernstig probleem bloot: de Europese Commissie heeft onvoldoende verantwoording afgelegd over communicatie rond een contract van enorme omvang.
Het gaat daarbij niet uitsluitend om de vraag of bepaalde berichten openbaar moeten worden gemaakt. Het raakt ook aan een fundamenteler beginsel: belangrijke bestuurlijke communicatie moet achteraf controleerbaar zijn.
Een bestuurder die transparantie van anderen verlangt, moet zelf het goede voorbeeld geven. Integriteit betekent immers niet alleen dat je je aan de wet houdt, maar ook dat je bereid bent openheid te geven over je handelen.
De kwestie heeft het vertrouwen in het Europese bestuur geen goed gedaan.
De Green Deal: een nobel doel met een hoge rekening
Een van de belangrijkste projecten van Von der Leyen is de Europese Green Deal. Europa moet in 2050 klimaatneutraal zijn. In 2030 moet de uitstoot van broeikasgassen met minstens 55 procent zijn verminderd ten opzichte van 1990.
Dat klimaatverandering een serieus probleem is, staat buiten discussie. Ook verduurzaming en minder afhankelijkheid van fossiele brandstoffen zijn verstandige doelstellingen. Maar goede doelstellingen zijn nog geen garantie voor goed beleid. De uitvoering heeft grote economische en maatschappelijke gevolgen.
Huishoudens moeten investeren in isolatie en nieuwe verwarmingssystemen. Automobilisten worden gestimuleerd over te stappen op elektrisch rijden. Ondernemers krijgen te maken met nieuwe milieuregels en investeringsverplichtingen. Boeren worden geconfronteerd met veranderende Europese landbouw- en milieuregels.
Niet iedereen kan die kosten dragen. Mensen met voldoende spaargeld kunnen investeren en profiteren van subsidies. Huishoudens met weinig financiële ruimte hebben die mogelijkheden veel minder. Hoe staat het met de resultaten?
Het Joint Research Centre, de wetenschappelijke onderzoeksdienst van de Europese Commissie, onderzocht 154 concrete Green Deal-doelstellingen. De resultaten, gepubliceerd in februari 2025, waren gemengd:
| Voortgang | Aantal doelstellingen |
| Op schema | 32 |
| Versnelling noodzakelijk | 64 |
| Onvoldoende vooruitgang of achteruitgang | 15 |
| Onvoldoende gegevens beschikbaar | 43 |
| Totaal | 154 |
De cijfers laten zien dat politieke ambities niet automatisch worden omgezet in resultaten. Voor een aanzienlijk deel van de doelstellingen is versnelling noodzakelijk of ontbreekt voldoende informatie om de voortgang te beoordelen.
Daar komt de internationale concurrentie bij. Europese bedrijven moeten concurreren met ondernemingen uit China en de Verenigde Staten, waar energieprijzen en regelgeving anders kunnen uitpakken.
De Europese Commissie erkent in haar rapport over de Europese energie-unie van november 2025 zelf dat de energieprijzen voor Europese bedrijven nog altijd hoger liggen dan bij belangrijke internationale concurrenten. Een klimaatbeleid dat de Europese industrie verzwakt, kan uiteindelijk banen, investeringen en koopkracht kosten. De vraag is daarom niet of Europa moet verduurzamen, maar of de gekozen route economisch haalbaar en sociaal rechtvaardig is.
Een duurzame toekomst mag niet uitsluitend betaalbaar zijn voor mensen met een goed inkomen.
Corona: Europese solidariteit met een rekening voor later
Tijdens de coronapandemie koos Von der Leyen voor een gezamenlijke Europese aanpak van de vaccinaankopen. Daarnaast werd het herstelprogramma NextGenerationEU opgezet. De omvang bedroeg 806,9 miljard euro in actuele prijzen. Het geld was bedoeld voor economisch herstel, digitalisering, verduurzaming en versterking van de lidstaten.
De gezamenlijke aanpak had voordelen. Europese landen konden gezamenlijk onderhandelen en voorkwamen dat de rijkste landen alle beschikbare vaccins voor zichzelf zouden opkopen. Maar er werd ook een historische financiële stap gezet: de Europese Unie ging op grote schaal gezamenlijk lenen.
Daarbij is een belangrijk onderscheid nodig. Een deel van het herstelprogramma bestaat uit leningen die door de ontvangende lidstaten moeten worden terugbetaald. Daarnaast zijn er subsidies waarvan de financiering uiteindelijk uit de Europese middelen moet worden terugbetaald. De financiële gevolgen verdwijnen dus niet wanneer het herstelprogramma afloopt.
De terugbetaling van de gezamenlijke Europese financiering en de bijbehorende rentelasten drukken op toekomstige Europese begrotingen. Daarmee worden ook toekomstige generaties met de financiële gevolgen geconfronteerd. De vraag is of de investeringen voldoende economische opbrengsten opleveren om deze constructie te rechtvaardigen.
Hoeveel projecten leveren structurele groei op? Hoeveel investeringen versterken daadwerkelijk de Europese economie? En hoeveel geld gaat naar bureaucratie of projecten waarvan het maatschappelijke rendement beperkt blijft?
Europese solidariteit kan waardevol zijn, maar mag geen vrijbrief worden voor onvoldoende financiële controle. Wie gezamenlijk schulden aangaat, moet ook gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor de besteding en de terugbetaling ervan.
Oekraïne, defensie en de groeiende Europese ambities
De Russische inval in Oekraïne in februari 2022 veranderde de Europese veiligheidsagenda ingrijpend. Von der Leyen koos voor steun aan Oekraïne, sancties tegen Rusland en meer Europese investeringen in defensie. Daar valt veel voor te zeggen. Europese veiligheid is niet vanzelfsprekend en de oorlog heeft duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar de energievoorziening kan zijn.
Ook op energiegebied zijn resultaten geboekt. Volgens de Europese Commissie daalde het aandeel Russisch gas in de Europese gasimport van ongeveer 45 procent in 2021 naar 12 procent in 2025. Dat is een belangrijke verandering, maar de afhankelijkheid van Russisch gas is deels vervangen door andere leveranciers. Bovendien bleven de Europese energieprijzen een probleem voor bedrijven en huishoudens.
De Commissie erkende in haar rapport over de Europese energie-unie van november 2025 dat de energieprijzen nog altijd hoger lagen dan bij belangrijke internationale concurrenten. De vraag is daarom of Europa werkelijk zelfstandiger is geworden, of dat een deel van de afhankelijkheid vooral is verschoven naar andere leveranciers.
Tegelijkertijd wil Europa fors meer investeren in defensie en veiligheid. Dat kost miljarden. Iedere euro die aan defensie wordt besteed, kan niet tegelijkertijd naar zorg, onderwijs of sociale voorzieningen gaan. Dat betekent niet dat defensie-uitgaven verkeerd zijn. Veiligheid heeft nu eenmaal een prijs. Maar de burger heeft recht op inzicht in de doelen, kosten en resultaten.
Meer uitgeven aan defensie is op zichzelf geen garantie voor een veiliger Europa. Het gaat er ook om wat die investeringen daadwerkelijk opleveren.
Wat betaalt de Nederlandse burger?
De financiële gevolgen worden concreet wanneer we naar Nederland kijken.
Volgens de Algemene Rekenkamer droeg Nederland in 2024 ongeveer 7,5 miljard euro af aan de Europese Unie. Daartegenover stonden ongeveer 3,15 miljard euro aan Europese ontvangsten. Nederland is daarmee een nettobetaler.
Dat betekent overigens niet dat het Nederlandse lidmaatschap economisch verlies oplevert. De interne Europese markt is voor Nederland, als handelsland, van groot belang. Het Centraal Planbureau heeft berekend dat de extra handel dankzij de interne markt het Nederlandse bruto binnenlands product structureel met ongeveer 3,1 procent verhoogt. Een eerlijke beoordeling moet dus zowel de financiële afdrachten als de economische voordelen meenemen.
Maar de Europese financiële ambities groeien verder.
In juli 2025 presenteerde de Commissie haar voorstel voor de meerjarenbegroting 2028-2034. Dat voorstel bedraagt ongeveer 1.763 miljard euro in prijzen van 2025. Daarvan is circa 149 miljard euro gereserveerd voor de terugbetaling van de gezamenlijke coronaschuld.
Het voorstel omvat investeringen in defensie, concurrentievermogen, klimaat, landbouw en veiligheid. Het is op de peildatum nog onderwerp van onderhandelingen en dus geen reeds goedgekeurde of volledig uitgegeven begroting. Toch laat het zien hoe groot de Europese financiële ambities zijn.
De burger mag zich afvragen of Brussel niet te veel tegelijkertijd wil: meer defensie, meer klimaatbeleid, meer subsidies, meer gezamenlijke financiering en meer Europese bevoegdheden. Uiteindelijk moet al dat geld ergens vandaan komen.
En hoewel Europese investeringen voordelen kunnen opleveren, mag de financiële verantwoordelijkheid niet verdwijnen achter ingewikkelde begrotingsconstructies en politieke beloften.
De afstand tussen Brussel en de gewone (Europese) burger
In Brussel wordt gesproken over strategische autonomie, klimaatneutraliteit, geopolitieke invloed en digitale transformatie. Maar de gewone burger maakt zich zorgen over andere zaken:
-
- Kan ik mijn energierekening betalen?
- Kan ik een betaalbare woning vinden?
- Houd ik voldoende geld over na mijn boodschappen?
- Kan mijn bedrijf blijven concurreren?
- Is mijn baan over tien jaar nog zeker?
Dat zijn geen bijzaken. Dat is de kern van politiek bestuur.
Europese regelgeving kan nuttig zijn, bijvoorbeeld voor consumentenbescherming en productveiligheid. Maar steeds complexere verplichtingen brengen ook kosten met zich mee, vooral voor kleinere bedrijven. De Europese Commissie erkent inmiddels zelf dat vermindering van administratieve lasten en vereenvoudiging noodzakelijk zijn om de Europese economie concurrerend te houden.
Dat roept een ongemakkelijke vraag op: hoeveel regelgeving is werkelijk noodzakelijk en hoeveel regelgeving is inmiddels een doel op zichzelf geworden? Een sterke Europese Unie hoeft niet automatisch een Unie met steeds meer regels en bevoegdheden te zijn. Soms is goed bestuur juist het schrappen van overbodige regelgeving.
De Europese burger heeft weinig aan ambitieuze beleidsprogramma’s wanneer de dagelijkse gevolgen daarvan onvoldoende worden meegewogen.
De eindbalans: een sterker Brussel, maar een betere samenleving?
Na bijna zeven jaar Von der Leyen is het beeld gemengd. Er zijn resultaten geboekt. Europa heeft gezamenlijk opgetreden tijdens de coronapandemie, de afhankelijkheid van Russisch gas verminderd en belangrijke stappen gezet op het gebied van digitale regelgeving en internationale samenwerking.
Maar er zijn ook serieuze tekortkomingen.
- De kwestie rond de Pfizer-berichten heeft vragen opgeroepen over transparantie en bestuurlijke verantwoordelijkheid.
- De Green Deal heeft ambitieuze doelen, maar de uitvoering blijft op veel onderdelen achter.
- De gezamenlijke coronaschuld moet worden terugbetaald en de Europese begrotingsambities groeien.
- Ook de concurrentiepositie van Europa en de betaalbaarheid van energie blijven belangrijke vraagstukken.
Het grootste probleem is misschien wel de afstand tussen de politieke ambities in Brussel en de dagelijkse werkelijkheid van de burger. Een grotere Europese Unie is niet automatisch een betere Europese Unie. Meer regelgeving betekent niet automatisch meer vooruitgang. En miljarden aan investeringen betekenen niet automatisch miljarden aan maatschappelijke winst.
Von der Leyen heeft Europa een duidelijke politieke richting gegeven. Maar of die richting de juiste is, moet niet door de Europese Commissie zelf worden bepaald.
Het oordeel hoort toe aan de Europese burger. Europa moet zorgen voor betaalbare energie, een sterke economie, voldoende woningen, goede voorzieningen, veiligheid en zorgvuldig gebruik van belastinggeld.
Wie namens honderden miljoenen Europeanen regeert, moet niet alleen grote plannen presenteren, maar ook openheid geven over de resultaten, de gemaakte fouten en de rekening.
De belangrijkste vraag voor de komende jaren is daarom niet hoeveel macht Brussel nog kan krijgen, maar hoeveel vertrouwen het van de burger kan terugwinnen.
Want laat één ding duidelijk zijn. Voor ons, en voor de bestuurders in Brussel: Europa (de EU) is er voor de burger. Niet andersom.
Bronnen en verdieping
De onderstaande bronnen zijn afkomstig van officiële Europese instellingen of Nederlandse overheidsorganisaties en zijn rechtstreeks te raadplegen.
- Europese Commissie – Ursula von der Leyen, voorzitter sinds 2019 en tweede termijn tot 2029.
- Europees Parlement – Herverkiezing Ursula von der Leyen, 18 juli 2024.
- Gerecht van de Europese Unie – Arrest T-36/23, Stevi en The New York Times tegen Europese Commissie, 14 mei 2025.
- Joint Research Centre – Delivering the European Green Deal: JRC study finds mixed progress so far, 5 februari 2025.
- Europese Commissie – NextGenerationEU en het Europese herstelprogramma.
- Europese Commissie – State of the Energy Union Report 2025.
- Nederlandse Algemene Rekenkamer – Nederlandse afdrachten en ontvangsten uit de EU in 2024.
- Europees Parlement – The policy priorities of the von der Leyen II Commission, 2026.
- Nederlandse overheid – Europese meerjarenbegroting 2028-2034 en het Nederlandse standpunt.
- Europese Commissie – Annual Management and Performance Report for the EU Budget 2024.